Hoa lài đâu chỉ có hương thơm huyền bí?

(NTD) - Hoa lài còn được gọi là hoa nhài, bên cạnh các tên ít người biết hơn như mạt lỵ hoa, mạt lợi, mạt lệ, mộc lệ hoa... Loài cây này có nguồn gốc ở Ấn Độ, được trồng ở nhiều nơi của châu Á để làm cảnh, lấy hoa ướp trà, ướp thức ăn và làm thuốc.

Loài hoa không của riêng ai

Có 2 giống hoa lài: Hoa lài tẻ hoa nhỏ, sai mà thơm, nhiều tinh dầu được ưa chuộng hơn lài trâu hoa to, ít hoa mà không thơm. Jasmine là tên tiếng Anh của hoa lài, xuất xứ từ các chữ Ả Rập: Jas, có nghĩa là tuyệt vọng và min, là lời nói dối. Người Hinđu thì gán cho hoa lài cái tên mỹ miều ánh trăng của khu rừng nhỏ.

Ở Thái Lan, hoa lài hay còn gọi là hoa Jasmine, hoa nhỏ màu trắng tinh khiết, mùi thơm vừa dịu dàng vừa nồng nàn và giữ được lâu, được kết thành những vòng hoa lớn nhỏ với nhiều kích thước khác nhau, dùng như một biểu tượng để bày tỏ cảm xúc của mình đối với người thân, người yêu hay bạn bè, thầy cô trong những trường hợp khác nhau trong cuộc sống. Jasmine còn có ý nghĩa quan trọng với người dân Thái Lan trong mọi lễ hội truyền thống, trong văn hóa và thậm chí là trong nền kinh tế của nước này. Vào các dịp lễ hội, đặc biệt là lễ hội té nước, người dân sử dụng hoa lài cho hầu hết các món ăn trong lễ hội. Đặc biệt, có món gạo hoa lài và món sữa dừa trộn với hoa lài, hạt điều.

Ở Việt Nam thời trước, vì mùi thơm đậm của hoa lài (nhất là về đêm khuya) nên một số văn nhân thi sĩ đem loài hoa này ví như kỹ nữ.

“Môi son bén phấn dây dây. Đêm nguyệt đưa xuân một nguyệt hay. Mấy kẻ hồng nhan thì bạc phận. Hồng nhan kia chớ cậy mình thay” (“Hoa nhài” của Nguyễn Trãi).

Tuy vậy, trong ca dao Việt Nam, hoa lài được coi như là biểu tượng cho sự khôn khéo, thanh lịch, lịch sự:

“Chẳng thanh cũng thể hoa nhài.

Dẫu không thanh lịch cũng người Thượng Kinh”

Hay:

“Chẳng thơm cũng thể hoa nhài.

Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An”.

Ngày nay, hoa lài được biểu tượng cho sự tao nhã, đáng yêu.

Người Trung Quốc thường có thói quen uống trà xanh trong thời gian mùa xuân và mùa hè. Nhưng vào mùa thu, đặc biệt mùa đông thì lại thường uống trà hoa lài. Ở một số nước phương Tây, người ta còn làm kem với hoa lài, ăn rất ngon miệng, mát và thơm. Dầu chiết xuất từ hoa lài cũng rất tốt đối với sức khỏe, tuy nhiên, việc bào chế cũng rất tốn kém. Hoa lài được sử dụng phổ biến nhất là chế tạo trà hoa lài, giúp làm giảm sự căng thẳng và trầm cảm. Người ta còn cho rằng hoa lài có thể giúp lấy lại sự tự tin.

Trong hàng trăm, hàng ngàn loại hoa có mặt trên đất nước Việt Nam vào thời vua Minh Mạng triều Nguyễn, chỉ có 9 loài hoa được chọn làm “đại biểu” cho thế giới hương sắc muôn hồng ngàn tía, được chạm khắc trên Cửu đỉnh. Có lẽ giá trị và ý nghĩa văn hóa của chúng đã chinh phục được vua Minh Mạng. Hoa lài là loại hoa được chọn để chạm khắc trên Chương đỉnh.

a
 

Hoa lài trong y học

Hoa lài tên khoa học Jasminum sambac L. là một trong các loài hoa có hương thơm ngào ngạt, hấp dẫn, được ứng dụng nhiều trong công nghệ mỹ phẩm (nước hoa, dầu thơm, xà phòng tắm) và thực phẩm (ướp trà, làm gia vị). Hương thơm của hoa có được là nhờ các thành phần trong tinh dầu, chúng tạo mùi thơm dịu dàng và bền lâu, là hương liệu quan trọng của các loại mỹ phẩm cao cấp. Hoa lài tươi có chứa etheric, một chất dầu có tác dụng tăng cường năng lượng. Trong hoa có một chất béo thơm, hàm lượng 0,08%. Thành phần chủ yếu của chất béo này là parafin, chất este benzyl acetat, alcool linalol, anthranilat metyl và indol. Hoa thu hái vào mùa hè thu, khi mới nở.

Theo đông y, hoa lài có vị cay ngọt, ngọt, tính mát, tác dụng thanh nhiệt giải độc, lợi thấp, trấn thống, tiêu thũng, hoạt huyết, tán ứ, điều kinh lợi niệu. Thường dùng cho các bệnh ngoại cảm phát sốt, viêm khớp cấp tính, viêm niệu đạo, viêm tuyến tiền liệt, tiểu đường, ho ra máu, thũng độc, đau bụng ỉa chảy, lỵ, mụn nhọt. Hoa lài sắc nước rửa mặt, chữa viêm màng khóe mắt và màng mộng, chữa trẻ em lên sởi có sốt, sởi móc không đều. Ngoài ra, hoa lài còn có một số tác dụng khác là: Cải thiện tiêu hóa, bổ trợ trong việc loại bỏ độc tố và giúp giảm cân, giúp đẩy mạnh quá trình trao đổi chất và cải thiện lưu thông máu. Lá còn dùng chữa bạch đới ở phụ nữ (những phụ nữ đang có thai, những người suy nhược cơ hể, không nên dùng). Rễ cây lài vị cay ngọt, tính mát, hơi độc, có tác dụng trấn thống, gây tê, an thần. Dùng chữa mất ngủ, viêm mũi, đòn ngã bị thương.

Hoa lài còn là một chất có tác dụng khử trùng mạnh mẽ, làm êm dịu thần kinh và có tác dụng với một số bệnh về da thuốc, được đề nghị dùng cho trường hợp khó thở, ho và suy nhược thần kinh.

Uống trà hoa lài sau 5h chiều là tốt nhất, vì nó không còn ngăn ngừa chứng mất ngủ. Dùng dầu thơm hoa lài để xoa bóp có thể giúp giảm đau rất có hiệu quả.

- Bài thuốc giúp tăng khí lực, an thần, giảm béo, điều hòa lưu thông máu:

Trà xanh 10g, trà hoa lài 6g. Hãm với 200ml nước sôi. Dùng uống trong ngày.

Lưu ý: Không nên uống trà hoa lài với số lượng lớn, đặc biệt là trong trường hợp phụ nữ đang mang thai. Không nên uống trà hoa lài khi đói bụng, để tránh gây tiết ra nhiều a xít dịch vị.

a1
a1

 Lương y Đinh Công Bảy (Tổng Thư ký Hội Dược liệu TP.HCM)