Công dụng của củ ấu

(NTD) - Cây ấu còn gọi là ấu trụi, ấu nước, kỵ thực, lăng thực (Trung Quốc), macre (Pháp), water chesnut (Anh), krechap (Campuchia), tên khoa học Trapa cochinchinensis Lour., thuộc họ Ấu (Trapaceae). Cây ấu được trồng ở các ao đầm khắp nơi trong nước ta. Trồng bằng hạt hay bằng chồi. Cây sống ở dưới nước, thân ngắn có lông. Mùa hoa tháng 5-6, mùa trái tháng 7-9.

Thường có 2 giống: Ấu gai cho trái có 2 sừng nhọn như gai, năng suất thấp. Ấu trụi cho trái có 2 sừng tù (có khi 3 sừng, 4 sừng), năng suất cao. Nếu trái ấu chưa quá già, màu nâu, chưa rụng xuống bùn, luộc ăn ngon, gọi là ấu nâng gương.

Nếu trái đã già, chuyển qua màu đen sẫm, vỏ cứng như sừng, có nhiều bột, gọi là ấu sừng trâu, cần thu hoạch liền. Trái ấu mà ta thường gọi là củ ấu (Fructus Trapae), phải thu hoạch lúc già, đem luộc chín, lấy nhân ra, phơi hoặc sấy khô để dùng dần.

Vỏ trái phơi khô để làm thuốc. Toàn cây tươi hoặc phơi khô cũng được dùng làm thuốc.

Trong 100g thịt trái ấu có chứa: Protein 3,6g, lipid 0,5g, glucid 24g, Ca 9mg, P 49mg, Fe 0,7mg, caroten 0,01mg, vitamin B1 0,23mg, B2 0,05mg, PP 1,9mg, vitamin C 5mg, cung cấp 115 calo.

Theo đông y, thịt trái ấu có vị ngọt, tính mát, tác dụng bổ mát, giải thử nhiệt, giải độc, giải rượu, trừ phiền. Ăn vào giúp ích khí, kiện tỳ, bổ ngũ tạng. Ngoài ra, nó còn chứa một loại men có lợi ích nhất định trong điều trị bệnh ung thư gan, ung thư dạ dày.

Sách Danh y biệt lục viết: “Củ ấu tươi vị ngọt, mát, ăn sống có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, trừ phiền, tiêu khát, giải rượu; ăn chín có công hiệu ích khí, kiện tỳ”.

Sách Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân (1518-1593) cho rằng củ ấu có công năng cầm tiêu chảy, chữa kiết lỵ, đại tiện ra máu, loét dạ dày... Ngày dùng 30-60g, sắc uống.

3
 

Sau đây là một số bài thuốc có dùng ấu:

- Giải trúng nắng, giải say rượu, dã độc thuốc: Dùng thịt trái ấu tươi 150-250g, nhai nát nuốt dần hoặc giã nát, chế thêm nước nguội để uống.

- Chữa tỳ vị hư nhược, ăn uống không tiêu, cầu lỏng, hay đau bụng lạnh: Thịt trái ấu 50g, bạch truật 16g, sơn tra 10g, hoài sơn 16g, màng mề gà (kê nội kim) 6g, cam thảo bắc 3g. Sắc với 750ml nước, còn lại 300ml chia 2-3 lần uống lúc đói bụng.

- Chữa viêm loét dạ dày: Thịt trái ấu 30g, hoài sơn 16g, táo đỏ 16g, rễ bạch cập (Rhizoma Bletillae) 10g, gạo nếp 100g. Cho tất cả vào nồi, thêm lượng nước vừa đủ để nấu cháo nhừ. Khi ăn cho 20g mật ong trộn đều. Chia 2-3 lần ăn trong ngày. Món này còn là món ăn bổ trợ tốt cho những người bị ung thư dạ dày.

- Chữa đại tiện ra máu: Vỏ trái ấu 60g, cỏ mực 8g, trắc bá diệp (sao đen) 8g, hoa hòe (sao) 8g, gương sen (sao) 8g. Sắc với 750ml nước, còn 300ml chia 2 lần uống trước bữa ăn.

- Chữa trĩ ra máu: Vỏ trái ấu sấy khô, đốt tồn tính, tán bột mịn, trộn đều với dầu mè để bôi hoặc đắp, ngày 3-4 lần.

- Hư nhiệt, phiền khát: Thịt củ ấu tươi 50g, địa cốt bì 15g, câu kỷ tử 6g, hoàng cầm 6g, cam thảo chế 6g, sắc uống.

- Loét dạ dày, loét cổ tử cung: Lấy vỏ củ ấu sao vàng cho có mùi thơm rồi sắc với nước uống.

giamcan
 

Cách dùng khác:

Người ta còn lấy thịt trái ấu sấy khô, tán bột, hòa với đường hoặc mật để làm bánh ăn rất ngon và bổ dưỡng, phòng chống thử nhiệt mùa nắng nóng.

Củ ấu đốt toàn tính, tán thành bột, trộn đều với dầu vừng, dùng bôi ngoài trĩ, mụn nước, nhiễm trùng sưng ngoài da; đun nước rửa hậu môn chữa sa trực tràng (lòi dom).

Tuy củ ấu là vị thuốc tốt và thực phẩm ngon, nhưng ăn nhiều sẽ gây trệ khí, do đó những người có u cục ở ngực bụng không được dùng.

Một số món ăn với củ ấu:

- Cháo củ ấu: Nguyên liệu: Thịt củ ấu 30g, củ khoai mài 15g, hồng táo 1g, gạo nếp 100g,

Cách làm: Tất cả rửa sạch, thêm nước vừa đủ để nấu cháo, cho 20g mật ong trộn đều. Dùng ăn nóng vào lúc đói bụng.

Công dụng: Món ăn này có tác dụng bổ khí huyết, kiện tỳ vị, thông khí khai uất. Có ích cho người đau dạ dày thể can khí uất kết.

- Canh củ ấu, thịt heo: Củ ấu 150g, thịt nạc vai 200g, nấm mèo 50g, củ cà rốt vừa 1 củ, rượu, dầu hào, bột năng, hành lá, gừng., muối, hạt tiêu, hạt nêm.

maxresdefault
 

Cách làm: Nấm mèo ngâm với một ít nước nóng cho mềm, rửa lại với nước sạch nhiều lần, cắt nhỏ. Cà rốt rửa sạch, cạo bỏ vỏ và cắt thành lát mỏng. Củ ấu chọn củ già, rửa sạch, bóc vỏ, luộc chín, lấy ra để nguội. Thịt heo rửa sạch, xắt miếng nhỏ vừa ăn, cho thịt vào một cái tô nhỏ, ướp gia vị: 1 muỗng cà phê muối, ít hạt tiêu, dầu hào, rượu và bột năng, để khoảng 30 phút.

Bắt nồi nấu canh lến bếp và cho dầu ăn vào, làm nóng dầu rồi cho gừng xắt sợi vào phi thơm. Sau đó, cho thêm cà rốt vào xào đều đến khi thấy cà rốt hơi đổi màu thì cho nấm mèo, củ ấu, cùng với 1 lít nước vào nồi và đun sôi với lửa nhỏ. Khi nồi nước canh sôi được khoảng 5 phút. Cho thịt đã ướp gia vị vào nồi và nấu khoảng 10 phút, nêm thêm gia vị vừa ăn. Tắt bếp và múc canh ra tô, rắc thêm một ít hành lá xắt nhỏ là được.

Dùng ăn nóng trong bữa cơm, hoặc vào lúc đói bụng.

Công dụng: Món ăn này có tác dụng bổ khí huyết, kiện tỳ ích vị, thông khí khai uất. Có ích cho người đau dạ dày thể can khí uất kết, phiền nhiệt, ăn uống không tiêu.

- Xirô nước ép củ ấu: Củ ấu 250g, nấu chín trong 1 giờ, ép lọc lấy nước, thêm đường, chia 2 lần uống trong ngày.

Dùng cho các trường hợp huyết nhiệt, kinh nguyệt quá nhiều, trĩ xuất huyết, đau rát hậu môn.

 Lương y Đinh Công Bảy